Namoz vaqtlariУй-жой – кийим-кечак, асбоб-ускуна, транспорт каби инсоннинг асосий эҳтиёжларидан бири. Кимдир ота-онасидан мерос уйга эга бўлади. Бошқалар эса ўз кучи билан уй қуриш ёки тайёр пулга уй сотиб олиш орқали уй-жойга эришади. Ҳозирги кунда кредит ёки бўлиб тўлаш шарти билан уй сотиб олаётганлар сони ортиб бормоқда. Чунки оддий одам учун уй сотиб олиш учун катта сумма тўплаш осон эмас, шунингдек, давлатнинг уй-жой дастурлари аҳоли учун қулай ва манфаатли бўлиб турибди.
Шу ўринда Ислом дини фоиз билан пул олиш ва беришни қатъий ман этганини эслатиб ўтиш лозим.
Қуръон Каримда: «Аллоҳ савдога рухсат берди, лекин рибони ман қилди» , – дейилган («Бақара» сураси, 275-оят).
Демак, ипотека ҳам ман қилинган амалга киради. Бироқ кўплаб Ислом мамлакатларида ва дунёвий давлатларда ипотеканинг шариат талабларига мос турлари ҳам мавжудлигини билиб қўйиш керак.
Бугунги кунда Ислом ипотекасининг уч тури амал қилади: ижара (кейин сотиб олиш учун ижарага бериш), мурабаха (муддати узайтирилган савдо), ва мушарака (кредитор ва мижоз кўчмас мулкка бирга эгалик қилиб, даромадни бўлишадиган камайиб борувчи улуш).
Мурабахада банк мижоз учун уй сотиб олади ва уни муддатли тўлов шартида устама нархда сотади. Якуний қиймат бутун муддат учун аниқ ва белгиланган бўлади. Мижоз уйни бўлиб тўлаш орқали банкдан сотиб олади.
Ижарада банк мулкни сотиб олиб, мижоз билан лизинг шартномаси тузади. Лизинг даврида мулкка эгалик ҳуқуқи ва унга боғлиқ барча хавф-хатарлар банк зиммасига ўтади.
Мушаракада сотувчи, мижоз ва банк уч томонлама шартнома тузади. Олинган фойда олдиндан келишилган улуш бўйича томонлар ўртасида бўлинади. Кейин мижоз банкдан ўз улушини босқичма-босқич сотиб олади.
Юқорида айтилганидек, Ислом ипотекасининг асосий фарқи – қарзга берилган пулга фоиз эмас, устама нарх қўшилади. Бу товарнинг ўз қиймати ва уни сотиш қиймати орасида аниқланади. Устама нарх олдиндан келишилади ва ипотека тўлиқ тўлангунча ўзгармайди. Шунингдек, банк мижознинг шеригига айланади ва томонлар хавф-хатарни тенг тақсимлашади. Бу тизимда кўчмас мулкни расмийлаштириш ва сотиб олиш харажатларини банк тўлайди.
Тижорат банкларида эса ипотека кредити олинганда қарз олувчи ўз маблағидан уйнинг дастлабки тўловини амалга оширади. Қолган қисмини банк тўлаб беради ва уй банкка гаров сифатида расмийлаштирилади. Банк мижозга пулни фоиз билан беради. Шунингдек, ойлик тўлов ўз вақтида тўланмаса, қўшимча жарима қўлланилади. Бундай амаллар шариат қоидаларига зид.
Ҳасан АМАНҚУЛ,
«Мунара» газетаси, № 11 , 2020 йил
Bu material sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan va muharrir tomonidan ko‘rib chiqilgan.