Ish joyida namoz o‘qishga ruxsat berilmagan kishi namozini imo bilan o‘qishi mumkinmi?

Qur’on-i Karimda: “Alloh hech kimni faqat kuchi yetadigan narsaga mas’ul qiladi” (al-Baqara, 2/286) deb aytilgan. Ushbu oyatga asoslanib, “Itoat, imkoniyatga ko‘radir” (Merginaniy, al-Hidoya, 2/83) degan asosiy qoida belgilangan. Aslida, namozning shartlari va ruku’nlarini to‘liq ado etish lozim. Bosh bilan ishora qilib (imo bilan) namoz o‘qish faqat odatdagidek namoz o‘qishning imkoni bo‘lmagan hollarda joizdir. Rasululloh (s.a.v.) shunday deganlar: “Agar yerga sajda qila olsang, qil. Yerga sajda qila olmasang, boshing bilan imo qil. Sajda uchun imo qilganda, boshini ruku’ uchun egilgandan ko‘ra pastroq eg.” (Abu Ya’lo, al-Musnad, 3/345-346). Namozlarni imo bilan o‘qish faqat kasallik holatida murojaat qilinadigan yo‘l sifatida ko‘rilgan va fiqh kitoblarida “bemorning namozi” mavzusida ko‘rib chiqilgan (Sarakhsi, al-Mabsut, 1/212).

Ish joyida namoz o‘qishga ruxsat berilmasligi esa kishining namoz o‘qish kuchini emas, balki kuchi bo‘lsa-da amalda namoz o‘qish imkonini yo‘qotadi. Salomatligi joyida bo‘lib, amalda namoz o‘qish imkoni bo‘lmagan kishi imo bilan namoz o‘qishi mumkin bo‘lgan holatlar qatoriga kirmaydi. Shu sababli, namoz o‘qishga ruxsat berilmagan muhitda bo‘lgan kishi namozini imo bilan o‘qiy olmaydi.

Bunday muhitda ishlayotgan kishi avvalo ibodatlarini bemalol ado eta oladigan boshqa ish izlashga harakat qilishi ma’qul. Agar bunday ish topa olmasa va mavjud ishidan ajralsa, o‘zi yoki boqishga mas’ul bo‘lgan kishilarning tirikchiligi xavf ostida qolsa, imkon bo‘lsa namozlarini usuliga ko‘ra jam qilib o‘qiydi. Ya’ni, peshin bilan asrni – asrni oldinga olib peshin vaqtida yoki peshinni kechiktirib asr vaqtida; shom bilan xuftonni esa – shomni xufton vaqtiga kechiktirib yoki xuftonni shom vaqtiga olib (jam qilib/birlashtirib) o‘qishi mumkin. Lekin bu istisnoiy hukm ekani yoddan chiqmasligi kerak. Agar bu ham imkonsiz bo‘lsa, birinchi imkoniyatda o‘qish uchun qazo qiladi. Rasululloh (s.a.v.) ham urush sababli o‘qiy olmagan namozini keyin qazo qilganlar (Buxoriy, Jihod, 98 [2931]).

Manba: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu