“Ism-i A’zam” nima degani?

Ism-i A’zam lug‘atda “eng buyuk ism” degan ma’noni anglatadi. Atama sifatida esa Allohning (c.c.) eng go‘zal ismlari orasida ayrim ismlar uchun ishlatiladi. Islom olimlarining bir qismi Allohning barcha ismlari fazilat va ustunlik jihatidan teng darajada ekanini qabul qilgan, boshqa bir qismi esa hadislarni inobatga olib, ba’zi ismlar boshqalaridan ko‘ra buyuk va fazilatliroq degan fikrni ilgari surganlar.

Hazrati Payg‘ambar (s.a.s.)ning ba’zi hadislarida Ism-i A’zam zikr qilinib, bu ism bilan duo qilinsa, duoning albatta qabul bo‘lishi xabar qilingan. (qarang: Tirmiziy, Da’avat, 64-65, 100 [3475-3476, 3544]; Abu Dovud, Salat (Duo), 356 [1493]) Lekin Allohning eng buyuk ismi qaysi ekani aniq belgilanmagan. Chunki bu hadislarning ba’zilarida “Alloh” ismi, ba’zilarida esa “Rahmon, Rahim” (rahmli, mag‘firatli), “Hay, Qayyum” (tirik va barcha narsani tutib turuvchi), “Zu’l-jalali va’l-ikrom” (ulug‘lik va ikrom sohibi) ismlari Allohning eng buyuk ismi sifatida ko‘rsatilgan.

Mavzuga oid bir hadis shunday: “Rasululloh (s.a.s.) bir kishining shunday duo qilayotganini eshitdilar: ‘Allohim, guvohlik berayotganim ushbu narsalar sababli sendan so‘rayman: Sen, o‘zingdan boshqa iloh bo‘lmagan Allohsan, yagonasan, Samadsan (hech narsaga muhtoj emassan, hamma narsa senga muhtoj), senga bola bo‘lmagan (hech kimning otasi emassan), tug‘ilmagansan (hech kimning bolasi emassan), senga o‘xshash va teng yo‘q.’” Shundan so‘ng Payg‘ambarimiz (s.a.s.) dedilar: “Jonim qudrat qo‘lida bo‘lgan Zotga qasamki, bu kishi Allohdan Ism-i A’zam bilan so‘radi. Bilinki, kim Ism-i A’zam bilan duo qilsa, Alloh unga javob beradi, kim u bilan so‘rasa (Alloh unga xohlaganini albatta) beradi.” (Tirmiziy, Da’avat, 64 [3475]) Yana bir hadis ma’nosi shunday: Bir odam shunday duo qilgan: “Ey Allohim, hamdlar sanagadir, ne’matlarni beruvchi sensan, sendan boshqa iloh yo‘q. Sen osmonlar va yerning jalol va ikrom sohibi yaratuvchisisan, Hay va Qayyumsan (koinotni tutib turuvchi hayot sohibisan). Shu ismlaringni shafoatchi qilib sendan so‘rayman!” (Bu duoni eshitgan) Rasululloh (s.a.s.) so‘radilar: “Bu odam nimani vosita qilib duo qilmoqda, bilasizlarmi?” “Alloh va Rasulining o‘zi yaxshiroq biladi,” deb javob berishdi. Rasululloh davom etdilar: “Jonim qudrat qo‘lida bo‘lgan Zotga qasamki, u Allohga Ism-i A’zam bilan duo qildi. O‘sha Ism-i A’zamki, u bilan duo qilinsa Alloh javob beradi, u bilan so‘ralsa beradi.” (Nasoiy, Sahv, 58 [1300]; qarang: Abu Dovud, Salat, 356 [1495])

Manba: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu