Namoz vaqtlariKafilpul (zadatok) deb biror narsani sotib olish yoki mol-mulkni ijaraga olish uchun pulning bir qismini oldindan to‘lashga aytiladi. Agar tovar sotib olinsa, kafilpul o‘sha narsa narxiga qo‘shib hisoblanadi. Agar sotib olinmasa, kafilpul sotuvchining mulkida qoladi.
Kafilpul savdoni amalga oshirish va boshqa tovar sotib olmaslikka kafolat beradi. Shuningdek, bu xaridorning tovarni olishga qat’iy niyatda ekanini ko‘rsatadi.
Molikiy, shofi’iy va hanafiy ulamolari bunday shartnomani to‘g‘ri deb hisoblamaydi. Chunki bu birovning molini hech qanday evazsiz, asossiz olish hisoblanadi. Payg‘ambarimiz (u zotga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin) bunday savdo-sotiqdan qaytarganlar (Ibn Moja).
Lekin Ahmad ibn Hanbal bu shartnomaga ruxsat bergan va bunga dalil qilib quyidagi hadisni keltirgan:
«Nofi’ ibn Abdulhoris, Umar rozilik bersa, yer sotib olish, Umar rozilik bermasa, 400 dirhamni Safvonga qoldirish sharti bilan, Safvon ibn Umayyadan Makka shahridan 4000 dirhamga yer sotib olgan»
(Buxoriy). Bu xabarni eshitgan Umar ibn Xattob (Alloh undan rozi bo‘lsin) e’tiroz bildirmagan. Shuningdek, Ahmad ibn Hanbal yuqoridagi hadisni zaif deb hisoblagan.
Zamonaviy fiqh olimi Zuhayliy shunday deydi: «Hozirgi kunda shartnomani buzish yoki kutib turish evaziga olinadigan kafilpul orqali savdo keng tarqalgan. Mening fikrimcha, urfga asoslanib, bu shartnomani to‘g‘ri va kafilpul orqali amalga oshirilgan savdoni halol deyman. Chunki bu borada harom yoki halol deb kelgan hadislarning deyarli barchasi sahih emas» , – degan («Al-fiqh al-islomiy va adillatuhu», 4/485). Shu munosabat bilan «Bayt at-tamvil al-kuwaitiy» (Quvayt moliyaviy uyi) Ahmad ibn Hanbalning qarashini ma’qullab, shu asosda fatvo bergan («Al-fatawa ash-shar’iyya fi al-masail al-iqtisodiyya, 1979-89 yillar to‘plami, 31-33 betlar).
Shuningdek, Xalqaro Islom fiqh akademiyasining sakkizinchi majlisida kafilpul savdosiga oid quyidagi qaror chiqarilgan:
«Agar kafilpul ma’lum bir muddatgacha cheklab qo‘yilib, shu orada tovar olinadigan bo‘lsa, oldindan berilgan pul tovar narxiga qo‘shib hisoblanadi. Agar shartga ko‘ra belgilangan vaqtdan kechiksa, pul sotuvchining mulkida qoladi» («Islom fiqh akademiyasi» jurnali, №8, 1/641).
Bugungi kunda mulkiy munosabatlarda odamlar o‘rtasida aldov va javobsizlik ko‘p uchrayotganini inobatga olib, O‘zbekiston Musulmonlari idorasi Ulamolar kengashi bu borada: «Savdo jarayonida xaridor tovarni olmagan taqdirda, sotuvchi kafilpulni o‘zida olib qolishi mumkin. Kafilpul tomonlarning kelishuvi asosida belgilanadi va u tovar narxining bir qismi hisoblanadi» , – deb fatvo chiqardi.
Hasan AMANKUL
Bu material sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan va muharrir tomonidan ko‘rib chiqilgan.