Musulmondan namoz ibodati qachon va qaysi holatlarda soqit bo‘ladi?

Aqli joyida bo‘lgan va balog‘at yoshiga yetgan har bir musulmonga namoz farzdir. Ushbu shartlarga ega bo‘lmagan kishi namoz bilan majburiyatli emas. Rasululloh (s.a.s.) bir hadislarda bolalar va aqli joyida bo‘lmagan kishilardan mas’uliyat ko‘tarilganini bildirganlar. (Ebû Dâvûd, Hudûd, 16 [4398]; İbn Mâce, Talâk, 15 [2041])

Ba’zi holatlarda sog‘lig‘ida muammo bo‘lganlardan ham namoz soqit bo‘ladi. Hanafiylarga ko‘ra, faqat boshini harakatlantirish bilan ham namoz o‘qishga qodir bo‘lmaydigan darajada kasal bo‘lgan kishiga hech narsa vojib emas. Agar bu kasallikdan vafot etsa, o‘qiy olmagan namozlarini qazo qilish imkonini topmaganligi uchun Alloh huzuriga qarzsiz chiqadi. Agar sog‘ayib ketsa; o‘qiy olmagan namozlari bir kunlik (besh mahal) namozdan oshmasa, qazo qilishi lozim. Son bundan ko‘p bo‘lsa, to‘g‘riroq qarashga ko‘ra, u kishiga qazo vojib emas. Hushini yo‘qotgan kishi uchun ham hushsiz qolgan davrga qarab shu hukmlar amal qiladi. (Kâsânî, Bedâ’i, 1/106, 107, 108) Imom Shofe’iy, hushsiz qolish to‘liq bir namoz vaqti davom etsa ham qazo vojib emasligini aytgan. (Shirbînî, Muğni’l-muhtâc, 1/314)

Hayotini to‘shakda o‘tkazadigan kishi, agar to‘shakdan turib tahorat ola olmasa yoki tahorat oldiradigan odam topa olmasa, yonida saqlaydigan g‘isht, keramik yoki tosh kabi narsaga tayammum qiladi. To‘shagidan o‘zi turib, qiblaga yuzlanishga imkon topa olmagan kishi, yordam beradigan odam ham bo‘lmasa, o‘rnidan turmasdan, yuzini qiblaga qaratishga qodir bo‘lganicha yotgan joyida namozini imo bilan o‘qiydi. (Serahsî, el-Mebsût, 1/212-213; Kâsânî, Bedâ’i, 1/106-107)

Kasalligi sababli o‘zi mustaqil tayammum qila olmaydigan va bu borada yordam beradigan odam topa olmagan kishi o‘zini tahoratli deb hisoblab, xohlasa namozini imo bilan o‘qiydi; xohlasa qazo qiladi; sog‘ayib ketsa, qazo qiladi, sog‘aymasa, undan majburiyat soqit bo‘ladi. (Ibn Nujaym, el-Bahr, 1/168, 172; Haskafiy, ed-Dürrü’l-muhtâr, 39; Ibn Abidin, Reddü’l-muhtâr, 1/252-253)

Manba: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu