Namozda suralarning turkcha tarjimasi o'qilishi mumkinmi?

Namozda suralarning turkcha tarjimasini o‘qish joiz emas. Bu masalaga oid Din Ishlari Yuqori Kengashining 1997-yil 4-dekabrdagi 103-sonli qarorida quyidagicha deyiladi:

Qur’on Karimning namozda turkcha tarjimasini o‘qishga kelsak: Qur’on Karimda “Qur’ondan oson kelganini o‘qinglar.” (al-Muzzammil, 73/20) deyilgani kabi, Payg‘ambarimiz (s.a.v.) ham barcha namozlarda Qur’on o‘qigan va namoz o‘qishni yaxshi bilmagan bir sahobaga namozni o‘rgatarkan, “...So‘ngra Qur’ondan yodingda boridan oson kelganini o‘qi.” (Muslim, Salat, 45 [397]) deganlar. Shu bois, namozda qiroat, ya’ni Qur’on o‘qish Kitob, Sunnat va ijmo’ bilan sobit farzdir. Ma’lumki, Qur’on — bu Alloh taoloning Muhammad (s.a.v.)ga Jabroil orqali nozil qilgan ma’nosini anglatadigan lafzlarning nomidir. Faqat ma’no emas, Rasululloh (s.a.v.)ning qalbiga lafzlari (so‘zlari) bilan nozil qilingan. Shu sababli, bu lafzlar bilan anglashilgan va boshqa so‘zlar bilan ifodalangan ma’no Qur’on hisoblanmaydi. Chunki nozil qilingan lafzlaridan tashqari, hatto arabcha bo‘lsa ham, boshqa so‘zlar bilan ifodalangan ma’no Alloh taoloning kalomi emas, tarjimonning undan tushungan sharhidir. Holbuki, Qur’on tushunchasining mazmunida faqat ma’no emas, balki uning lafzlari ham asosiy qismidir. Xuddi shunday; “Albatta, u olamlar Robbidan nozil qilingan. Uni Ruhul-amin (Jabroil), ogohlantiruvchilardan bo‘lishing uchun, sening qalbingga ochiq arab tili bilan nozil qildi.” (ash-Shu’ara, 26/192-195); “Shu tarzda uni arabcha Qur’on qilib nozil qildik...” (Toha, 20/113); “Ular taqvo qilsinlar deb, to‘g‘ri arabcha Qur’on nozil qildik.” (az-Zumar, 39/28); “Bu, biladigan bir jamiyat uchun oyatlari arabcha Qur’on bo‘lib tafsil qilingan kitobdir.” (Fussilat, 41/3) kabi to‘qqiz joyda (Yusuf, 12/2; ar-Ra’d, 13/37; an-Nahl, 16/103; ash-Shura, 42/7; az-Zukhruf, 43/3; al-Ahqaf, 46/12) Qur’onning arabcha ekanini bildirgan oyatlardan, faqat ma’no emas, balki lafzlari ham Qur’on tushunchasiga kirishi aniq va qat’iy ravishda tushuniladi. Shu sababdan, tarjimasiga Qur’on deb bo‘lmasligi va tarjimaning Qur’on hukmida emasligi borasida islom olimlari ittifoq qilganlar.

Ma’lumki, tarjima — bir so‘zning ma’nosini boshqa tilda teng so‘z bilan aynan ifodalashdir. Holbuki, har bir tilning boshqa tillarda bo‘lmagan (o‘ziga xos) ifoda, uslub va bayon xususiyatlari bor. Shu sababli, adabiy va hissiy jihati bo‘lmagan ba’zi quruq iboralar tashqari, hech bir tarjima aslini to‘liq o‘rnini bosa olmaydi va hech bir tarjimada har jihatdan asliga to‘liq moslik ta’minlanmaydi. Demak, Qur’on Karim kabi ilohiy balog‘at va i’jodga ega kitobning asli bilan tarjimasi o‘rtasidagi farq, yaratuvchi bilan yaratilgan o‘rtasidagi farqdek kattadir. Chunki biri — yaratuvchi Ulug‘ Allohning kalomi, ikkinchisi esa — yaratilgan bandaning ojiz bayoni. Bunday tarjimani Alloh kalomi o‘rniga qo‘yish va uni bir xil hukmda tutish mumkinmi? Qolaversa, islom dini umumbashariy dindir. Turli tillarda so‘zlashuvchi barcha musulmonlarning ibodatda umumiy til ishlatishlari uning umumbashariy bo‘lishining zaruratidir.

Hamma o‘z tilida ibodat qilishga urinsa, bu Payg‘ambarimiz (s.a.v.) o‘rgatgan va bugungacha amal qilinib kelayotgan shaklga zid bo‘lishi, shuningdek, yechimi yo‘q turli bahslarga sabab bo‘lishi aniqdir. Mamlakatimiz nuqtai nazaridan qaraganda esa, bunday amaliyot tashqarida Turkiya, ichkarida esa davlatga qarshi vosita sifatida ishlatilishi, fuqarolar birligi va hamjihatligini zaiflashtirishi, natijada turli notinchliklarga sabab bo‘lishi mumkinligi yoddan chiqmasligi kerak.

Turkcha tarjima bilan namoz o‘qish va turkcha duo qilish bir-biriga aralashtirilmasligi lozim. Chunki duo — bandasining Allohdan so‘rashi. Buni har kim o‘z tilida qilishidan tabiiy narsa yo‘q va aslida mamlakatimizda ham ko‘pincha turkcha duo qilinadi.

Boshqa tomondan, Qur’on Karimning eng muhim xususiyatlaridan biri ham i’jodidir. Uning o‘xshashini keltirish borasida Qur’on butun insoniyatga qarshi chaqiriq (tahaddi) qilgan. Bu i’jod faqat ma’noda deb bo‘lmaydi. Aksincha, “Agar sizlar unga (Qur’onga) Alloh tomonidan nozil qilinganiga shubha qilsangiz, unda bir o‘xshashini keltiringlar” mazmunidagi tahaddi oyatlaridan (al-Baqara, 2/23-24; Yunus, 10/37-38; Hud, 11/13; al-Isro, 17/88; at-Tur, 52/33-34) bu xususiyat asosan lafz bilan bog‘liq ekani tushuniladi.

Shuningdek, bir o‘xshashini keltirish uchun odamlar va jinlar birlashib yordam bersalar ham bunga erisha olmasliklarini bildirgan Isro surasining 88-oyatidan ham Qur’onning o‘xshashi bo‘lishi mumkin emasligi, shu sababli tarjimasi Kalomulloh hisoblanmasligi, u hukmda bo‘lmasligi va natijada namozda tarjimasini o‘qish mumkin emasligi ochiq-oydin tushuniladi. 1926-yilda Istanbul G‘oztepa masjidi imom-xatibi Jamol Efendi juma namozida Qur’on Karimning turkcha tarjimasini o‘qigani munosabati bilan Istanbul muftiyligining 1926-yil 20-martdagi 92-93-sonli xatiga javoban, ostida Atatürk tomonidan tayinlangan birinchi Diniy Ishlar Raisi Rifat Börekchining imzosi bor 9 Ramazon 1324/23 mart 1926-yil 743-sonli Maslahat Kengashi qarorida:

“Namozda qiroat-i Qur’on bil-ijmo’ farz va Qur’onning qaysi bir lug‘at bilan tarjimasiga Qur’on deyish ham bil-ijmo’ joiz emas va namozda qiroat-i Qur’on o‘rnida Qur’on tarjimasini o‘qish barcha mazhab fuqahosi ijmosi bilan joiz emasligi sobit bo‘lgani sababli, unga zid harakat qilish, namozni shariatdagi holatidan o‘zgartirish va diniy masalani mensimaslik va o‘yin holiga keltirish bo‘lishi, musulmonlar o‘rtasida ixtilof va fitna chiqishiga sabab bo‘lishi mumkinligi sababli, yuqoridagi harakatni sodir etgan Jamol Efendining zimmasidagi ilmiy va diniy vazifalarni olib tashlash zarur bo‘lgani sababli, shunday xabar berildi...” deyilgan.

Shubhasiz, musulmon kishi kamida namozda o‘qiydigan Qur’on Karim matnlarining ma’nosini bilishi va namozda ularni tushunib, his qilib o‘qishi juda muhim va bu qiyin emas. Lekin ma’nosini tushunish, hidoyatidan foydalanish va Yaratgan Parvardigorimizning buyruq, taqiqlari va nasihatlarini bilish uchun Qur’on Karimni tarjima qilish va shu maqsadda ma’nolar, tarjima va tafsirlarni o‘qishning hukmi boshqa; bu tarjimalarni Qur’on o‘rniga qo‘yish va Qur’on hukmida tutishning hukmi esa boshqacha.

Namozda va ibodat sifatida Qur’on Karim asl lafzlari bilan o‘qiladi. Yaratgan Parvardigorimizning bizga bo‘lgan nasihat, buyruq va taqiqlarini bilish, uning hidoyatidan foydalanish uchun esa tarjima, ma’no va izohlar o‘qiladi. Shu maqsadda Qur’on Karimning tarjima, ma’no va izohlarini o‘qish ham juda savobli va umumiy ma’noda ibodatdir.

Manba: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu