Namozlar jam qilinib (birlashtirilib) o‘qilishi mumkinmi?

Muayyan shartlarga ega har bir musulmonga kuniga besh mahal namoz farz qilingan. Har bir namoz o‘z vaqtida ado etilishi farzdir. Qur’oni Karimda ham “Namoz mo‘minlar uchun belgilangan vaqtlarda ado etilishi uchun farz qilingan.” (en-Nisâ, 4/103) deb aytiladi. Shu bois, odatdagi holatlarda har bir namoz o‘z vaqtida o‘qilishi lozim. Biroq, uzrli sabab bo‘lsa, namozlar jam qilinib (birlashtirilib) o‘qilishi mumkin.

“Ikki namozni birlashtirish” ma’nosidagi “jam” – peshin bilan asr namozlarini peshin yoki asr vaqtida; shom bilan xufton namozlarini esa shom yoki xufton vaqtida birga o‘qishni anglatadi.

Hanafiy mazhabiga ko‘ra, jam faqat haj qiluvchilar uchun amal qiladi. Arafat kuni Arafatda asr namozi oldinga surilib, peshin vaqti bilan birga (jam’i taqdim tarzida) o‘qiladi. O‘sha kuni shom namozi kechiktirilib, Muzdalifada xufton vaqti bilan birga (jam’i ta’xir) o‘qiladi. Bundan tashqari, namozlarni jam qilib o‘qish joiz emas. (Kâsânî, Bedâ’i, 1/127) Boshqa mazhablarda esa (ba’zi masalalarda ixtilof bo‘lsa-da) safar, yomg‘ir, bo‘ron kabi uzrli holatlarda peshin bilan asrni yoki shom bilan xufton namozlarini jam’i taqdim yoki jam’i ta’xir yo‘li bilan o‘qish joizdir. Bu qarashga dalillardan biri Ibn Abbosning "Rasululloh (s.a.s.) Tabuk safarida peshin bilan asr, shom bilan xufton namozlarini birlashtirib o‘qidilar." (Muslim, Salâtü’l-müsâfirîn, 51-53 [705-706]) xabaridir. Hanafiylar bu va shunga o‘xshash hadislarda zikr etilgan jamni suriy (ya’ni, bir namozni vaqti oxirida, keyingisini esa vaqti boshida ketma-ket o‘qib, shaklan birlashtirish) deb hisoblaydilar. (Muvatta’, Salât, 203 [Shayboniy Rivoyati, Bob: 59]; Tahâvî, Sharhu ma‘âni’l-âsâr, 1/162 [978-980]; Ibn Rushd, Bidâyetü'l-müctehid, 1/173-174)

Muhim uzrli holatlarda hanafiy mazhabidagi kishi ham boshqa mazhablarni taqlid qilib, yuqoridagi namozlarni jam qilib o‘qishi mumkin. Masalan, safarda bo‘lish, imtihon vaqti bilan to‘g‘ri kelish, shifokorning operatsiyada namozni o‘z vaqtida o‘qiy olmasligi kabi zarurat va ehtiyoj holatlarida peshin bilan asr, shom bilan xufton namozlari jam’i taqdim yoki jam’i ta’xir bilan o‘qilishi mumkin.

Namozlarni jam qilib o‘qimoqchi bo‘lgan kishi, bu namozlarni ketma-ket va tartib bilan o‘qiydi; ikki farz orasida sunnatlarni o‘qimaydi, boshqa ish bilan shug‘ullanmaydi. Peshin bilan asrning farzlari peshin yoki asr vaqtida; shom bilan xuftonning farzlari shom yoki xufton vaqtida ketma-ket, tanaffussiz o‘qiladi. Bomdod namozi na xufton, na peshin bilan birlashtirilgani kabi, asr bilan shom yoki xufton bilan bomdod ham birlashtirilmaydi.

Manba: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu