Namoz vaqtlari«Abu Hanifa nafaqat fiqh, balki aqida sohasida ham imom hisoblanadi. Unda nega hanafiylar Abu Hanifa emas, balki Maturidiy qarashlariga amal qilishadi?» Keling, bu savolga qisqacha to‘xtalamiz.
Imom Abu Hanifa davrida aqida hali mustaqil ilm sohasi sifatida shakllanmagan edi. O‘sha paytda fiqh nafaqat aqidani, balki axloqiy masalalarni ham o‘z ichiga olgan. Ash’ariy va Maturidiy imomlari an’anaviy sunniy aqida ilmini tizimli ravishda ishlab chiqqanlar. Aslida, fiqh (shariat) va aqida – ikki alohida fan. Fiqh Allohga ibodat qilish qoidalari bilan, aqida esa e’tiqod asoslari bilan shug‘ullanadi.
Imom Abu Hanifa dastlab aqida sohasida kitob yozgan bo‘lsa-da, u juda qisqa bo‘lgan. Asosan fiqh bilan shug‘ullangan. Imom Maturidiy esa Imom A’zam (Abu Hanifa) ta’limotlariga asoslanib, aqida masalalarini tizimlashtirgan va kalom usulidan foydalangan. Bu usul aql, oyat va hadisga tayanadi. Samarqandda turli oqim vakillari bilan bahslarda kalom usulidan foydalanib katta muvaffaqiyatlarga erishgan.
Shu sababli aqida sohasida Maturidiyga ergashamiz. Maturidiylik mazhabi hanafiylik deb ataladi, chunki Maturidiy Abu Hanifa qarashlariga tayangan. Ya’ni, uning yo‘li hanafiylikdan ajralmagan, balki uning davomchisi hisoblanadi. Yuqorida aytilganidek, Imom Maturidiy – yuzlab shogirdlarni tarbiyalab, Markaziy Osiyoda hanafiylik va an’anaviy sunniy qarashlarning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan, musulmonlar orasida bid’atlarning tarqalishiga qarshi kurashgan olimdir.
Imom A’zam asarlarida Allohning sifatlari, iymonning haqiqatlari, Allohni aql yoki oyat va hadis orqali tanish zarurligi, yaxshilik va yomonlik, taqdir va boshqa aqida masalalari ko‘rib chiqilgan. Agar o‘sha davr Iroq ulamolari peshvosi Imom A’zamning bu asarlardagi qarashlarini Imom Maturidiy qarashlari bilan solishtirsak, ularning bir-biriga juda yaqin va o‘xshash ekanini ko‘ramiz. Shu sababli tadqiqotchilar bu ikki olimni ajratmaydi.
Imom Abu Hanifa aqida asoslarini bayon qilgan bo‘lsa, Imom Maturidiy ularni batafsil tushuntirgan. Hanafiy mazhabining buyuk olimlaridan bo‘lgan Zohid al-Kavsarining «Ishorat al-Maram» kitobi muqaddimasida shunday deyiladi: <blockquote><p>«Movarounnahr ahli tinch yashar, bid’at va fitnalardan yiroq bo‘lishgan. Ular sunnatga qat’iy amal qilib, bu an’anani avloddan avlodga yetkazishgan. Shu hududdan Abu Mansur al-Maturidiy degan olim chiqqan, u har bir masalaga to‘xtalib, ularni dalillar bilan ochiq-oydin tushuntirib bergan».
Maturidiy asarlari uning kalom, fiqh usuli va tafsir sohasida yetuk olim bo‘lganini ko‘rsatadi. Tarixiy manbalarga ko‘ra, Imom Maturidiy Imom A’zam asarlarini o‘z ustozlari Abu Nosir Ahmad ibn Abbos al-Bayadiy, Ahmad ibn Ishoq al-Jurjoniy va Nosir ibn Yahyo al-Balxiy orqali o‘rgangan, ular esa Abu Sulaymon Muso al-Jurjoniydan, u esa Muhammad ibn Hasan ash-Shayboniydan ta’lim olgan. U Abu Hanifaning aqida haqidagi asarlarini o‘qib, o‘z qarashlarini shu asosda shakllantirgan. Shu sababli Maturidiy Abu Hanifaning izdoshi hisoblanadi va uning maktabi hanafiylik deb ataladi.
Alou Adilbayev
Bu material sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan va muharrir tomonidan ko‘rib chiqilgan.