NISOB MIQDORI QANDAY ANIQLANADI?

Nisob so‘zi "miqdor" degan ma’noni anglatadi. Nisobning shariatdagi ma’nosi – "zakot farz bo‘ladigan boylikning eng kam miqdori". Bu miqdor boylikning turiga qarab farq qiladi. Hijriy taqvim bo‘yicha, nisob miqdoriga yetgan boylik bir yil davomida inson mulkida bo‘lsa, u holda zakot berish vojib bo‘ladi. Zakotga tegishli boylik yil boshida ham, yil oxirida ham nisob miqdorida bo‘lishi shart.

Zakot beriladigan boylik turlari: yaylovda boqiladigan to‘rt turlik hayvonlar (tuya, sigir, qo‘y va echki, ot), oltin va kumush, savdo mollari va qimmatli qog‘ozlar, ekin va bog‘-rog‘ mahsulotlari. Yarim yildan ko‘proq yaylovda boqiladigan qo‘y, echki, sigir, tuya, ot kabi uy hayvonlaridan zakot beriladi.

To‘rt turlik hayvonlarning nisob miqdori va qancha miqdorda zakot berilishi haqida ma’lumot:

• Qo‘y va echkining nisobi – 40 bosh. Agar soni qirqdan kam bo‘lsa, zakot farz emas. 40-120 orasida – 1 qo‘y, 121-200 orasida – 2 qo‘y, 201-399 orasida – 3 qo‘y. Keyin har yuz boshdan 1 qo‘y beriladi. Ya’ni 400 ta bo‘lsa – 4 qo‘y, 500 ta bo‘lsa – 5 qo‘y. Qo‘y va echki aralash bo‘lsa, birga hisoblanadi.

• Sigirning nisobi – 30 bosh. Agar sigir soni 30 tadan kam bo‘lsa, zakot vojib emas. 30-39 orasida 1 yosh buqa (1 yoshli), 40-59 orasida 1 ikki yoshli sigir, 60-69 orasida 2 yosh buqa, 70-79 orasida 1 yosh buqa va 1 ikki yoshli sigir beriladi. Ya’ni 30 dan oshib 60 ga yetmaguncha ikki yoshli sigirdan boshqa narsa berilmaydi. Keyin har o‘n sigirdan hisob o‘zgaradi. Sigir, buqa, yosh buqa, ikki yoshli sigir, buzoq – hammasi birga hisoblanadi.

• Tuyaning nisobi – 5 bosh. Agar tuya soni beshtadan kam bo‘lsa, zakot farz emas. 5-9 orasida – 1 qo‘y, 10-14 orasida – 2 qo‘y, 15-19 orasida – 3 qo‘y, 20-24 orasida – 4 qo‘y; 25-35 orasida bir yoshdan oshgan urg‘ochi tuya (бинт мәхад), 36-45 orasida ikki yoshdan oshgan urg‘ochi tuya (бинт ләбун), 46-60 orasida uch yoshdan oshgan urg‘ochi tuya (хиққа), 61-75 orasida to‘rt yoshdan oshgan urg‘ochi tuya (жәзаға), 76-90 orasida ikki yoshdan oshgan 2 ta urg‘ochi tuya (бинт ләбун), 91-120 orasida uch yoshdan oshgan 2 ta urg‘ochi tuya (хиққа) beriladi.

Imom Abu Hanifa (Alloh unga rahmat qilsin)ning fikriga ko‘ra, tuya, sigir, qo‘y, echki kabi otlardan ham zakot beriladi. Otlar faqat urg‘ochi yoki erkak-urg‘ochi aralash bo‘lishi va ularning bahosi nisob miqdoriga yetishi kerak. Keyin otlarning bahosi pulda hisoblanib, uning 2,5 foizi (1/40 qismi) zakotga beriladi. Agar otlar faqat erkak bo‘lsa, yoki minish, ish va tirikchilik uchun ishlatilsa va yilning ko‘p qismida uydagi yem-xashak bilan boqilsa, ulardan zakot olinmaydi. Hanafiya mazhabida zakotga tegishli to‘rt turlik hayvon o‘rniga ularning bahosini ham berish mumkin. Zakotga beriladigan hayvonning bahosi zakot beriladigan kundagi bozor narxiga qarab belgilanadi.

Naqd pul yoki savdo mollari nisobini aniqlashda oltin yoki kumush nisobi asos qilib olinadi. Oltinning nisobi – 20 dinor. 1 dinorning og‘irligi taxminan – 4,25 gramm, 20 dinor esa taxminan 85 gramm bo‘ladi. Kumushning nisobi – 200 dirham. 1 dirham taxminan – 2,975 gramm, 200 dirham esa taxminan 595 gramm bo‘ladi.

Yer mahsulotlaridan beriladigan zakot – ushr deb ataladi. Arab tilida ushr "o‘ndan biri" degan ma’noni bildiradi. Payg‘ambarimiz (unga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin) yer mahsulotlaridan beriladigan zakot miqdorini bayon qilib:

«Yomg‘ir va daryo suvi bilan sug‘orilgan ekin mahsulotidan – o‘ndan biri, chelak bilan sug‘orilgandan esa – yigirmadan biri beriladi» , – deganlar.

Medet QURMASH O‘G‘LI,

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Shariat va fatvo bo‘limi mutaxassisi

"Imon" jurnali, №12, 2023 yil