Oldingi samoviy dinlar Islom deb atalishi mumkinmi?

Islom — Allohga (j.j.) bo‘ysunish, itoat qilish va taslim bo‘lish ma’nosini anglatadi. Qur’onga ko‘ra Islom — insonning o‘zini faqat Allohga topshirishi, Unga banda bo‘lishi va Unga ibodat qilishi demakdir. Tavhidning talabi ham shudir. Shu ma’noda Islom — faqat so‘nggi payg‘ambar Muhammad (s.a.v.) keltirgan din emas, balki barcha payg‘ambarlar keltirgan e’tiqod tizimidir. Shu sababli, insoniyatni asosiy iymon asoslariga da’vat qilish nuqtai nazaridan barcha payg‘ambarlarning vazifasi bir xil bo‘lgan. Demak, barcha payg‘ambarlarning birinchi da’vati tavhiddir. Chunki tavhid — Haq yo‘liga kirishning boshlanishi va Allohga ishonishning birinchi bosqichidir. Alloh taolo yuborgan har bir payg‘ambariga, ummatini tavhiddan boshlashni shunday buyurgan: “Sizdan oldin biror rasul yubormadik, unga: ‘Mendan boshqa iloh yo‘qdir; bas, faqat Menga ibodat qilinglar’, deb vahiy qilmagan bo‘lsak.” (al-Anbiyo, 21/25)

Payg‘ambarlik, birinchi inson va birinchi payg‘ambar Odam (a.s.) bilan boshlangan, Muhammad (s.a.v.) bilan yakunlangan. Demak, Alloh payg‘ambarlar orqali turli zamonlarda yuborgan dinning asosi bir xil bo‘lib, barchasiga “Islom”, unga ergashganlarga esa “Musulmon” deyiladi. Qur’oni Karim bu haqda ochiq aytadi: “Alloh sizlarni ilgari ham, bu Qur’onda ham musulmon deb atadi.” (al-Hajj, 22/78)

“Ibrohim na yahudiy va na nasroniy edi; u faqat Allohni bir deb bilgan to‘g‘ri musulmon edi.” (Oli Imron, 3/67) oyatida Ibrohim (a.s.) uchun musulmon so‘zi ishlatilgan. Shuningdek, “Allohga, bizga nozil qilinganga, Ibrohim, Ismoil, Ishoq, Ya’qub va avlodlariga nozil qilinganga, Muso va Isoga berilganga va boshqa payg‘ambarlarga Parvardigorlari tomonidan berilganga iymon keltirdik. Ular orasida farq qilmaymiz, biz ham musulmonmiz, denglar.” (al-Baqara, 2/136) oyatida ham payg‘ambarlarning asosiy xabari bir va yagona ekani, bu esa Islomdan iborat ekani bayon qilingan. Biroq bugungi holatidagi yahudiylik va nasroniylik payg‘ambarlarga nozil qilingan shaklda saqlanib qolmaganligi sababli bu dinlarga hozirgi holida Islom deb bo‘lmaydi. Aslida, haq dinning asosiy tamoyillarida o‘zgarish yo‘q. Lekin Alloh taolo vaqt o‘tishi bilan ibodat shakllari va muomalaga oid hukmlarda ayrim o‘zgarishlar qilgan. Yahudiy va nasroniylarga g‘ayrimusulmon deyilishi, ularning Alloh tomonidan Islomning so‘nggi payg‘ambari Muhammad (s.a.v.) va u bilan yuborilgan dinga iymon keltirmaganliklari sababidir.

Manba: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu