QARZNI QAYTARISHGA OID 4 SAVOL

AGAR QARZ "KECHIRDIM" DEB AYTILSA, QARZDORNING BOYNIDAN TUSHADIMI?

Javob: Shariatda qarzni kechirishga ruxsat beriladi. Chunki bu qarz beruvchining mulki bo‘lib, u o‘z xohishiga ko‘ra tasarruf qilishi mumkin. Xohlasa, qarzdorga bergan qarzini kechiradi yoki asosiy summasini kamaytiradi [1]. Agar qarz beruvchi qarzni kechirsa, qarzdorning zimmasidan bu majburiyat tushadi [2].

Ali Haydar «Duraru al-hukkam sharhu majallati al-ahkam» kitobida shunday deydi: "51-bob: Zimmadan tushirilgan narsa qaytarilmaydi. Ya'ni, kimki o‘z zimmasidan tushirishga ruxsat berilgan huquqlardan birini kechirsa, u huquq zimmasidan tushadi. Uni zimmasidan tushirgandan keyin qaytarib olmaydi" [3], deb keltirilgan.

QARZNI QAYTARA OLMAYOTGAN ODAMNI KECHIRISH TO‘G‘RIMI?

Javob: Umuman, musulmon inson o‘z haqqini talab qilishga haqli. Lekin qarz olgan odam qiyin ahvolda bo‘lsa, olgan pulini qaytarishga imkoniyati bo‘lmasa, unga muhlat berish lozim. Agar uni kechirsa, savob oladi. Alloh taolo Qur'onda shunday deydi:

وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَن تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ

"Agar (qarzdor) qiyin ahvolda bo‘lsa, (ahvoli) yengillashguncha muhlat beringlar. Va sadaqa qilganlaringiz o‘zingiz uchun yaxshiroqdir, agar bilsangizlar" [4].

Yana bir oyatda:

وَالْكَاظِمِينَ الْغَيْظَ وَالْعَافِينَ عَنِ النَّاسِ ۗ وَاللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

"Yana g‘azabini yutadiganlar va odamlarga kechirimli bo‘ladiganlar (taqvodorlar uchun tayyorlangan jannatga kiradilar). Alloh ehson qiluvchilarni yaxshi ko‘radi!" [5], – deydi.

Shuning uchun, agar qarz olgan odam og‘ir qiyinchilikka duch kelsa, uni kechirish afzal. Payg‘ambarimiz (u zotga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin):

"Bir kishi odamlarga qarz berar va o‘g‘liga shunday der edi: 'Agar qiyin ahvolda bo‘lgan odamni uchratsang, uni kechir. Balki Alloh bizning gunohlarimizni kechirar', der edi. Alloh huzuriga borganida, Buyuk Yaratgan uni mag‘firat qiladi" [6], – deganlar.

Hanafiya mazhabining olimi Ibn Nujaym shunday deydi: "Farz nafl ibodatdan afzal. Faqat quyidagi masalalarda naflni avval bajarish yaxshiroq:

• Qiyinchilikka uchragan odamni kechirish (hukmi – mandub) unga qarzini to‘lashga muhlat berishdan (hukmi – vojib) afzal.

• Salomni birinchi bo‘lib berish (sunnat) unga javob qaytarishdan (vojib) yaxshiroq.

• Tahoratni namoz vaqti kirmasidan oldin olish (mandub) vaqti kirgandan keyin (namoz uchun) olishdan (farz) afzal" [7].

QARZNI O‘Z VAQTIDA QAYTARMASLIK GUNOH HISOBLANADIMI?

Javob: Umuman, qarz olgandan keyin uni o‘z vaqtida qaytarish lozim. Qarzni to‘lashga imkoniyati bo‘la turib, uni kechiktirish mumkin emas [8]. Allohning Rasuli (u zotga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin):

مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ

"Qarzini to‘lashga qodir bo‘la turib, uni kechiktirish – zulmdir" [9], – deganlar.

Imom Navaviy: "Boy kishining qarzni kechiktirishi zulm va haromdir. Kambag‘alning esa uzri bo‘lgani uchun qarzni kechiktirishi zulm ham, harom ham emas. Buni hadis mazmunidan tushunish mumkin. Agar boy odamning (o‘sha paytda) puli bo‘lmasa yoki boshqa sababga ko‘ra qarzni to‘lashga imkoniyati bo‘lmasa, unga qarzni kechiktirishga ruxsat" [10], deydi.

Shuning uchun, qarzni to‘lashga qodir bo‘la turib, uni kechiktirish gunoh hisoblanadi.

QARZ EGASINI TOPA OLMASA, UNI QANDAY QAYTARISH MUMKIN?

Javob: Qarzdor qarzga pul olgan bo‘lsa, uni egasiga imkon qadar tezroq qaytarishi lozim. Hotim al-Asam shunday deydi: "Shoshilish shaytondan, faqat besh narsada shoshilish kerak. Ular – Payg‘ambarimizning (u zotga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin) sunnati: muhtojni ovqatlantirish, mayyitni dafn qilish, bo‘ydoqni uylantirish, qarzni to‘lash va tavba qilish" [11].

Shuning uchun, kimdir birovdan qarz olsa, uni egasiga tezda qaytarishi kerak. Agar qarzni to‘lash vaqti kelganda qarz bergan odamni topa olmasa, lekin uchratib qolishiga umid qilsa, uni topguncha kutadi. Agar umidi so‘nsa, merosxo‘rlarini bilsa, ularga beradi. Agar ularni ham bilmasa, o‘sha hudud yoki mahalla aholisiga uning nomidan sadaqa qiladi. Agar buni ham bilmasa, musulmon kambag‘allarga uning nomidan sadaqa qiladi. Shundan keyin qarz bergan odam topilib qolsa, unga holatni tushuntirib, uning nomidan sadaqa qilganini aytadi. Bunday holatda qarz beruvchi qarzini sadaqa deb hisoblab, qarzdorga kechirim berishi yoki qarzini qaytarishni talab qilish huquqiga ega. Agar "qarzni qaytar" desa, uni to‘lashi lozim [12].

O‘zbekiston musulmonlari idorasi Shariat va fatvo bo‘limi

• [1] «Raddu al-muhtar», 4/522.

• [2] Ilyas Qablan, «al-Qavoidu al-fiqhiya al-mustakhraja min raddu al-muhtar», 114.

• [3] Ali Haydar, «Duraru al-hukkam sharhu majallati al-ahkam», 1/54.

• [4] "Baqara" surasi, 280-oyat.

• [5] "Oli Imron" surasi, 134-oyat.

• [6] Buxoriy, №3480. Muslim, №1562.

• [7] "al-Ashbah va an-nazoir", 131-132.

• [8] https://www.aliftaa.jo/Question2.aspx?QuestionId=3681

• [9] al-Buxoriy № 2287, Muslim № 1564.

• [10] "Sharhu sahihi Muslim", 10/227.

• [11] As-Subki, "Tabaqotu ash-Shofi'iy al-kubro", 6/309.

• [12] https://www.aliftaa.jo/Question.aspx?QuestionId=2394