QAY VAQTI ZAKOT BERISH MUMKIN?

Islom dinida balog‘atga yetgan, aqli raso, qarzi va asosiy ehtiyojlaridan ortiq bo‘lgan o‘suvchi mol-mulki (pul, oltin, kumush, savdo tovarlari va yaylovdagi to‘rt oyoqli chorva) nisob miqdoriga yetib, shu nisobga bir yil davomida egalik qilgan musulmonning mol-mulkidan zakot berishi farz hisoblanadi (Fatḥu bābil g‘ināya, 2-jild, 5-7-betlar).

Quyidagi shartlar mavjud bo‘lsa, zakot berish farz bo‘ladi.

• Birinchidan, mol-mulk nisob miqdoriga yetishi kerak. Nisob — zakotni farz qiladigan belgilangan boylik miqdori. O‘zbekiston musulmonlari idorasi fatvosiga ko‘ra, nisob miqdori 85 gramm oltin narxi bilan hisoblanadi. Uning qiymati Markaziy bank tomonidan tasdiqlangan 585-proba oltin narxi asosida aniqlanadi. Bugungi kunda bu taxminan 1 mln 285 ming so‘mga teng.

• Mol-mulki nisobga yetgan odam boy hisoblanadi. Insonning kundalik yegulik-ichimligi, kiyim-kechagi, yashash uyi, minish uchun transporti, sog‘in sigiri, o‘qiydigan kitoblari, ishlatadigan idish-tovoqlari va maishiy buyumlari asosiy ehtiyoj hisoblanadi.

• Ikkinchidan, nisob miqdoriga yetgan mol-mulk bir yil davomida, ya’ni zakot beruvchining mulkida bo‘lishi shart. Bu muddat musulmon taqvimi, ya’ni qamariy yil hisobiga ko‘ra olinadi. Masalan, o‘tgan Ramazondan joriy Ramazongacha bo‘lgan vaqt bir yil hisoblanadi. Bir yil to‘lmagan mol-mulkdan zakot berish majburiy emas.

• Uchinchidan, nisobga yetgan va bir yil to‘lgan mol-mulk egasining qo‘lida, uni to‘liq tasarruf eta oladigan bo‘lishi lozim. Yo‘qotilgan yoki birovdan ololmayotgan mol-mulkdan zakot berilmaydi.

• Birovdan olingan qarz va omonat molidan zakot berilmaydi. Birovga bergan qarz esa o‘zining mol-mulki hisoblanadi. Ishonchli odamga qarz berib, istalgan vaqtda uni qaytarib olish imkoniyati bo‘lsa, bunday qarzdan ham zakot beriladi.

• To‘rtinchidan, zakot beriladigan mol-mulkda egasining savdo niyati bo‘lishi kerak. Ya’ni sotish va undan moddiy foyda olishni maqsad qilgan odam o‘sha narsadan zakot beradi. Agar sotish niyati bo‘lmasa, buyum qanchalik qimmat bo‘lmasin, undan zakot berilmaydi. Masalan, ijaraga berilgan uyi yoki mahsulot ishlab chiqaradigan zavodi va undagi qimmat jihoz, asbob-uskuna uchun zakot berilmaydi. Faqat ijaradan yoki ishlab chiqarishdan olingan daromaddan zakot beriladi.

Tayyorladi: Hasan Amanqul