Ro‘za tutishni boshlash uchun hilolni ko‘z bilan ko‘rish shartmi?

Qamariy oylar, nomidan ham ko‘rinib turibdiki, boshlanishi va tugashi oy harakatlariga qarab belgilanadigan oylardir. Ramazon ro‘zasi Ramazon oyida tutular ekan, va Ramazon oyi ham oy taqvimiga ko‘ra har yili o‘zgarib turar ekan, ro‘zani boshlash uchun avvalo Ramazon oyining boshlanganini aniqlash lozim. Hazrati Payg‘ambar (s.a.v.) “Hilolni (Ramazon hilolini) ko‘rsangiz, ro‘zani boshlang va hilolni (Shavvol hilolini) ko‘rsangiz, bayram qiling. Agar havo bulutli bo‘lsa, ichida turgan oyingizni o'ttizga to‘ldiring.” (Muslim, Siyam, 19-20 [1081]; qarang: Buxoriy, Savm, 5, 11 [1900, 1909]) deganlar.

Bu hadis bir qarashda hilolni ochiq ko‘z bilan ko‘rmasdan turib ro‘za boshlanmasligi va bayram qilinmasligi fikrini uyg‘otadi. Mavzuga oid boshqa rivoyatlar tahlil qilinganda, bu hadislarning maqsadi o‘sha davr sharoitida eng to‘g‘ri amaliyotni o‘rgatish ekani anglashiladi. Darhaqiqat, bir rivoyatda Hazrati Payg‘ambar (s.a.v.) “Biz ummiy bir jamiyatmiz; hisob-kitob va o‘qish-yozishni bilmaymiz. Bilganimiz shuki, oy yo 29, yo 30 kundir.” (Buxoriy, Savm, 13 [1913]; Muslim, Siyam, 15 [1080]) deb, qamariy oy boshi aniqlanishida hisob usulidan ham foydalanish mumkinligiga ishora qilganlar.

Ochiq ko‘z bilan ko‘rilsa ham, ko‘rilmasa ham, oy o‘z odatdagi harakatini davom ettiradi. Qur’oni Karimda quyosh va oy bir hisobga ko‘ra harakat qilishi (ar-Rahmon, 55/5), ularning boshqa vazifalari bilan birga hisob mezoni qilib qo‘yilgani (al-An’am, 6/96), yillar soni va hisobini bilishimiz uchun oyga manzillar belgilab qo‘yilgani (Yunus, 10/5), osmonlar va yer yaratilganida o‘n ikki oy bo‘lishi uchun tartib o‘rnatilgani (at-Tavba, 9/36), oy yer yuzidan hilol shaklida boshlab, bosqichma-bosqich turli ko‘rinishda bo‘lishi insonlar va haj uchun vaqt o‘lchovi ekani (al-Baqara, 2/189) bayon qilinadi.

Shunga ko‘ra, Hazrati Payg‘ambar (s.a.v.) qamariy oy boshi aniqlanishida ochiq ko‘z bilan ko‘rishni yagona usul bo‘lgani uchun emas, balki o‘sha davr sharoitida eng ishonchli natija bergani uchun tavsiya qilganlar. Hilolni kuzatishdan maqsad Ramazon oyining kirganini aniqlashdir. Shu sababli, hilolni ochiq ko‘z bilan ko‘rishdan tashqari, bizni shu maqsadga yetkazadigan boshqa usullardan ham foydalanish mumkin.

Bugungi kunda insoniyat erishgan texnologik taraqqiyot oy harakatlarini eng nozik tafsilotigacha kuzatish imkonini bermoqda. Endi hatto bir necha yillik namoz vaqtlarini ko‘rsatadigan taqvimlarni ham aniq astronomik hisoblar orqali tuzish mumkin bo‘ldi. Shunday ekan, qamariy oylarning boshlanishini hisob-kitob usuli bilan aniqlash shar’an joizdir.

Manba: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu