TAJVID O‘RGATIB HAQ OLISH TO‘G‘RIMI?

Alloh taolo: «Qur’onni tartil bilan o‘qi», – deb buyurdi ("Muzzammil" surasi, 4-oyat). Qur’onni tartil bilan o‘qish degani uni to‘g‘ri talaffuz qilib, harflarni aniq chiqarib, oyatlarni to‘g‘ri bo‘lib, tajvid qoidalariga muvofiq o‘qishdir.

Jabroil farishta Muhammad payg‘ambar (u zotga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin)ga Qur’onni tartil bilan o‘qishni o‘rgatgan. Payg‘ambarimiz (u zotga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin) esa sahobalarga xuddi shunday yetkazgan. Bu an’ana hozirgacha davom etib kelmoqda.

Qorilar Qur’on o‘qish qoidalarini tartibga solib, kitoblar yozgan. Ushbu qoidalar majmuasiga tajvid deb nom berilgan. "Tajvid" so‘zi bir narsani to‘g‘ri va chiroyli qilish degan ma’noni anglatadi. Har bir musulmon Qur’onni tajvid qoidalariga rioya qilgan holda o‘qishi, bu ilmlarni biladigan qorilardan o‘rganishi farzdir.

Payg‘ambarimiz (u zotga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin): «Sizlarning eng yaxshilaringiz – Qur’onni o‘rganganlaringiz va boshqalarga o‘rgatganlaringiz», – degan (Buxoriy, Abu Dovud, Termiziy). Ulamolar Qur’on o‘qitgan va o‘rgangan kishini Alloh va Uning Rasuli xalifasi deb atashgan.

Islomning dastlabki uch asrida Qur’onni haq evaziga o‘qitish tushunchasi bo‘lmagan. Hanafiya mazhabi ulamolari bunga Payg‘ambarimizning (u zotga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin) quyidagi so‘zlarini dalil qilgan: «Qur’on o‘qinglar, lekin uni tirikchilik vositasi qilmanglar» (Ahmad). O‘sha paytda musulmonlar ixlos bilan Qur’on o‘rgatishni ibodat va musulmonlik burchi deb bilganlar.

Yana bir hadishda Uboda ibn Somit (Alloh undan rozi bo‘lsin) deydi: «Suffa ahliga (ibodat bilan mashg‘ul sahobalarga) Qur’on o‘rgatdim. Ulardan biri menga sadaqa berdi. Men unga: «Bu mol emas, lekin uni Alloh yo‘lida ishlataman», – dedim. Bu holatni Rasulullohdan (u zotga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin) so‘raganimda, u zot: «Agar Alloh senga do‘zaxdan bo‘lgan bo‘yinbog‘ taqilishini istasang, ol», – degan (Abu Dovud, Ibn Moja).

Azon aytish, imomlik qilish va Qur’on o‘rgatish kabi ibodatlarga haq olish to‘g‘ri emas. Bugungi kunda esa bunga fatvo berilgan ("Fath babu-l-g‘inoya", 3/56). Chunki keyingi davrlarda haq olmasdan Qur’on o‘rgatuvchilar kamayib ketdi. Bu esa diniy ilmlarning zaiflashishiga olib kelishi mumkin edi. Shuning uchun keyingi ulamolar fatvosi bilan Qur’on va zaruriy ilmlarni o‘rgatuvchi ustozlarga davlat tomonidan haq belgilandi, haq evaziga Qur’on o‘rgatish to‘g‘ri deb hisoblandi. Bunga «Zamon o‘zgarishi bilan hukmlar ham o‘zgarishi inkor qilinmaydi» degan fiqhiy qoida dalil bo‘ladi.

Hasan Amanqul,

"Munara" gazetasi, №11, 2020 yil