Tikka tura olmaydigan yoki sajda qila olmaydigan kishi namozini qanday o‘qiydi?

Namozning farzligi Kitob, Sunnat va ijmo’ bilan sobit qilingan. Qur’oni Karimda “Namoz mo‘minlar ustiga vaqtlari belgilangan farzdir.” (an-Niso, 4/103) va “Namozni to‘g‘ri ado qilinglar” (al-Baqara, 2/43) deb buyurilgan. Rasululloh (s.a.v.) namozni “dinning ustuni” (Ahmad b. Hanbal, Musnad, 5/231 [22069]; Termiziy, Iymon, 8 [2616]) deb atagan, “eng afzal amal” (Ibn Moja, Tahorat, 4 [277]) deb ta’riflagan va qiyomat kuni birinchi so‘raladigan amal namoz bo‘lishini bildirganlar. (Nasoiy, Salat, 9 [465]) Rasululloh (s.a.v.) “Kim namozni ataylab tark etsa, Alloh va Rasulining himoyasidan mahrum bo‘ladi.” (Ahmad b. Hanbal, al-Musnad, 6/421 [27404]; Ibn Moja, Fitna, 23 [4034]) deb aytganlar. Shu sababli namozni tark qilmaslik va hatto imo bilan bo‘lsa ham, albatta o‘qish lozim.

Namoz ibodatining rukunlari Kitob va Sunnatda bayon qilingan, qanday o‘qilishi esa Rasululloh (s.a.v.) tomonidan so‘z va amalda ko‘rsatilgan. Bu rukunlar: iftitoh takbiri, qiyom, qiroat, ruku’, sajda va oxirgi o‘tirishdir. Qur’oni Karimda “Allohga chin yurakdan bo‘ysunib namoz o‘qinglar.” (al-Baqara, 2/238), “Ey iymon keltirganlar, ruku’ qilinglar, sajda qilinglar, Parvardigoringizga ibodat qilinglar va yaxshilik qilinglar, shoyad najot topsangiz.” (al-Hajj, 22/77) deb buyurilgan. Rasululloh (s.a.v.) ham bir sahobaga namoz o‘qishni o‘rgatib, oxirida qanday tashahhud qilishini ko‘rsatib, “Buni ham bajarsang, namozing to‘liq bo‘ladi.” deganlar. (Termiziy, Salat, 226 [302])

Namoz rukunlaridan birortasini uzrsiz tark etilsa, namoz sahih bo‘lmaydi. Lekin dinimizda mas’uliyatlar insonning imkoniga qarab belgilanadi (al-Baqara, 2/286), imkonidan tashqari yoki og‘ir qiyinchilik bo‘lsa, yengillik yo‘li tanlanadi (al-Baqara, 2/185). Rasululloh (s.a.v.) ham kasal bir sahobaga namozni qanday o‘qishini so‘raganida, “Namozni tik turgan holda o‘qi. Agar kuching yetmasa, o‘tirib o‘qi, bunga ham kuching yetmasa, yonboshlab o‘qi.” (Buxoriy, Taqsirus-salat, 19 [1117]) deb aytganlar. Namoz rukunlaridan birini ado etishga to‘sqinlik qiladigan kasalliklar ham yengillik uchun asos bo‘ladi.

Shunga ko‘ra;

1. Namozni tik turgan holda o‘qishga kuchi yetmaydigan kishi o‘tirib o‘qiydi. Agar sajda qila olsa, ruku’ uchun biroz egiladi, sajdasini esa peshona va burnini yerga qo‘yib, asl holida bajaradi. Agar sajda ham qila olmasa, ruku’ va sajdasini imo bilan bajaradi. Imo bilan ruku’ va sajda qilinsa, sajda uchun egilish ruku’dan ko‘ra pastroq bo‘lishi kerak.

2. Tik tura olsa-yu, sajda qila olmaydigan kishi namozini yerda yoki stulda o‘tirib imo bilan o‘qishi mumkin, yoki qiyom va ruku’ni odatdagidek bajarib, sajdalarni imo bilan ado etishi mumkin.

3. Birinchi rak’atni qiyom, ruku’ va sajda bilan ado eta oladigan, lekin keyingi rak’atlarga tura olmaydigan kishi qolgan rak’atlarni o‘tirgan holda, ruku’da biroz egilib, sajdani asl holida bajarib namozni tugatadi.

4. Tik tura olish va ruku’ qilishga kuchi yetib, lekin yerga o‘tirishga qodir bo‘lmagan kishi namozni tik turgan holda boshlaydi, ruku’dan so‘ng sajdani stul va hokazo ustida o‘tirib imo bilan bajarishi yoki butun namozni stulda o‘tirib imo bilan o‘qishi mumkin.

Kishi ibodat qilayotganda chin dildan va samimiy bo‘lishi, ibodatlarini shakl shartlariga rioya qilib, e’tibor bilan bajarishga harakat qilishi lozim. Namozni asl holida o‘qishga to‘sqinlik qilmaydigan yengil jismoniy noqulayliklar bu borada uzr hisoblanmaydi.

Boshqa tomondan, stulda yoki o‘tirib namoz o‘qish masjiddagi jamoatga qatnashishga to‘sqinlik qilmaydi. Bu tarzda namoz o‘qiyotganlar safga qo‘shilishlari kerak. Ular stullarini saf chizig‘ida tutishlari, orqa safda namoz o‘qiyotganlarning sajdasiga xalal bermasliklari lozim. Shuningdek, masjidlarda qatorda doimiy o‘rindiqlar o‘rnatish ma’qul emas. Chunki bu holat safga qo‘shilishga to‘sqinlik qiladi va masjid odobi hamda madaniyatiga mos kelmaydi.

Manba: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu