Transport vositalarida farz yoki nafl namozlar o‘qilishi mumkinmi?

Avtomobil, avtobus, samolyot va poyezd kabi transport vositalarida nafl namoz o‘qish joiz bo‘lsa-da, odatdagi holatlarda farz namozlarni o‘qish ma’qul ko‘rilmagan. Chunki ushbu transport vositalarida namoz o‘qilganda namozning qiyom, ruku’, sajda va qiblaga yuzlanish kabi farzlarini ado etish imkoni yo‘q. Rasululloh (s.a.s.) nafl namoz o‘qiyotganlarida, qaysi tomonga yuzlansa ham, o‘z binitlari ustida namoz o‘qirdilar. Farz namoz o‘qimoqchi bo‘lsalar, binitlaridan tushib, qiblaga yuzlanib namozlarini o‘qirdilar (Buhârî, Salât, 31 [400]). Jon va molga zarar yetishidan qo‘rqilgan holatlarda yoki yer loy bo‘lib, namoz o‘qish uchun mos joy topilmaganda, zarurat yuzasidan binit ustida farz namoz o‘qish ham joiz deb topilgan (Kâsânî, Bedâi‘, 1/108).

Payg‘ambarimiz (s.a.s.) zamonida va mujtahid imomlar davrida hozirgi kabi transport vositalari yo‘q edi. O‘sha paytda mavjud bo‘lgan transport vositalari binit hayvonlari va kemalar edi. Odatda odamlar o‘z hayvonlari bilan sayohat qilishar, istagan paytda to‘xtab, istagan paytda yo‘llarini davom ettirishlari mumkin edi. Shuning uchun hayvon ustida namoz o‘qish majburiyati yo‘q edi. Kema bilan sayohat qiluvchilar esa, kema to‘xtagan bo‘lsa, odatdagidek qiblaga yuzlanib, ruku’ va sajda qilib namozlarini o‘qirdilar. Kema harakatda bo‘lsa, imkon qadar tik turgan holda ruku’ va sajda qilib, kemaning harakatiga qarab qiblaga yuzlanib o‘qirdilar, bunga kuchlari yetmasa, o‘tirgan joylaridan ruku’ va sajda qilib o‘qirdilar (Semerkândî, Tuhfe, 1/156; Kâsânî, Bedâi‘, 1/109).

Hozirgi kunda avtobus, poyezd va samolyotda sayohat qiluvchilar, odatda, namozlarini tik turgan holda va qiblaga yuzlanib o‘qishlari mumkin bo‘lmagani uchun o‘tirgan joylaridan imo bilan o‘qishlari mumkin. Shu bilan birga, namozlarini safar oldidan yoki safardan keyin, yoki to‘xtash joylarida jam qilib o‘qishlari ham mumkin. Biroq avtobus firmalariga yo‘lovchilarning diniy ehtiyojlarini inobatga olib, to‘xtash vaqtlarini namoz vaqtlari bilan moslashtirish tavsiya etiladi.

Jam qilish faqat peshin bilan asr va shom bilan xufton namozlari o‘rtasida bo‘lishi mumkin. Peshin bilan asrni jam qilish — asrni peshin vaqtidan keyin peshindan so‘ng (jam-i taqdim) yoki peshinni asr vaqtidan oldin asrdan oldin (jam-i ta’xir) o‘qish shaklida amalga oshiriladi. Shom bilan xuftonning jam qilinishi ham xuftonni shom vaqtidan keyin shomdan so‘ng (jam-i taqdim) yoki shomni xufton vaqtidan oldin xuftondan oldin (jam-i ta’xir) o‘qish tarzida bo‘ladi. Jam qilinadigan namozlar oraliqsiz ketma-ket o‘qiladi. Bundan tashqari, jam-i taqdim holatida birinchi namozga kirishayotganda, jam-i ta’xir holatida esa birinchi namoz vaqti ichida jam qilishga qalban niyat qilinadi.

Manba: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu