UYNI IPOTEKAGA OLISH JOIZMI?

Uy – bu insonning asosiy ehtiyojlaridan biri bo‘lib, kiyim-kechak, maishiy buyumlar va transport kabi zarurdir. Ba’zi odamlar uyini ota-onasidan meros qilib oladi. Boshqalar esa o‘zlari uy quradilar yoki o‘z mablag‘lari hisobiga uy sotib oladilar.

Hozirgi kunda ko‘pchilik uy-joyni kredit yoki muddatli to‘lov asosida sotib olmoqda. Chunki oddiy odam uchun uy sotib olish uchun katta mablag‘ yig‘ish oson emas, davlat esa samarali dasturlarni taklif qilmoqda.

Shu bilan birga, Islomda foizli pul olish va berish qat’iyan taqiqlangan. Qur’oni Karimda shunday deyiladi:

«Аллах разрешил торговлю и запретил ростовщичество» (Baqara surasi, 275-oyat).

Shu sababli, oddiy ipoteka ham harom hisoblanadi. Lekin shuni bilish kerakki, ko‘plab musulmon va dunyoviy mamlakatlarda shariatga mos ipoteka tizimlari mavjud.

Bugungi kunda islomiy ipotekaning uch turi bor: ijara (ijara asosida keyinchalik sotib olish), murabaha (uzoq muddatli savdo), va musharaka (bank va mijoz birgalikda uyga egalik qiladi va foyda ulushi taqsimlanadi).

• Murabahada bank mijoz uchun uy sotib olib, uni boshlang‘ich narxiga ustama qo‘shgan holda sotadi va to‘lov muddatini uzaytiradi. Yakuniy narx boshidan aniq va butun muddat davomida o‘zgarmaydi. Mijoz bo‘lib-bo‘lib to‘lab, uyga egalik qiladi.

• Ijarada bank uy-joyni sotib olib, mijoz bilan lizing shartnomasi tuzadi. Lizing davrida uyga egalik va unga oid barcha xavf-xatarlar bank zimmasida bo‘ladi.

• Musharakada sotuvchi, mijoz va bank uch tomonlama kelishuv tuzadi. Foyda oldindan kelishilgan ulushda taqsimlanadi. Keyinchalik mijoz bankdan o‘z ulushini bosqichma-bosqich sotib oladi.

Yuqorida aytilganidek, islomiy ipotekaning asosiy farqi – unda uy narxiga ustama qo‘shiladi, lekin foiz olinmaydi. Ustama tovar narxi va sotuv narxi o‘rtasida kelishiladi, oldindan belgilanadi va butun muddat davomida o‘zgarmaydi. Bank mijozning sherigiga aylanadi va risklar teng taqsimlanadi. Bu tizimda bank uy-joyni rasmiylashtirish va sotib olish xarajatlarini ham o‘z zimmasiga oladi.

Kommersiya banklaridagi ipoteka kreditlarida esa, mijoz dastlabki to‘lovni o‘zi to‘laydi. Qolgan qismi bank tomonidan to‘lanadi va uy bank garoviga qo‘yiladi. Bank mijozga foizli kredit beradi. Bundan tashqari, oylik to‘lovlar kechiktirilsa, penya ham hisoblanadi. Bunday amaliyotlar shariat tamoyillariga zid hisoblanadi.

Hasan Amankul,

"Munara" gazetasi, 11-son, 2020-yil