Vafot etgan odamning qarzini kim to‘laydi?

Qarzi bor odam tirik paytida undan qutulishga harakat qilishi lozim. Chunki qarzi bor odam vafot etganidan keyin ham o‘zi, ham ortida qolgan oilasi uchun juda og‘ir holat yuzaga kelishi aniq. Vafot etgan odamdan Alloh Taolo o‘z haqqini (qarzini) afv etishi mumkin, biroq birovdan olingan qarzni Alloh kechirmaydi. Uni faqat o‘sha qarz egasi kechira oladi.

Payg‘ambarimiz (u zotga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin): «Mo‘minning ruhi qarzi to‘lanmaguncha qarziga bog‘liq», – deganlar. (Ahmad, Termiziy). Ya’ni, zimmasidagi qarzni to‘lamagan odamning vafotidan keyingi holati qanday bo‘lishi noma’lum. Hatto, mayyit shahid bo‘lsa ham, qarzi sababli o‘z darajasiga yetolmay turadi. Uning qarzi to‘langandan keyin unga shahidlik darajasi beriladi. Shu sababli vafot etgan odamning janozasida avvalo uning qarzi so‘raladi va o‘sha qarzni to‘lash chorasi ko‘riladi. Qarz merosxo‘rlarning haqqidan ham ustun turadi.

Sa’d ibn Atuol (undan Alloh rozi bo‘lsin) shunday deydi: «Akam vafot etdi va ortida uch yuz dirham pul hamda bolalari qoldi. Men pulni ularga sarflamoqchi edim. Payg‘ambarimiz (u zotga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin): «Akaingning qarzi to‘lanmadi. Shuning uchun u to‘xtab turibdi (jannatga kira olmayapti). Qarzni to‘la», – dedilar. Men: «Ey Allohning elchisi! Uning qarzini to‘ladim. Faqat bir ayol hech qanday dalilsiz ikki dinor so‘rayapti», – dedim. U zot (u zotga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin): «Uni ham ber, u ham uning haqqi», – dedilar» (Ahmad).

Vafot etganidan keyin ortida mol-dunyo qoldirgan mayyitning qarzini kafolat sifatida to‘lashga shariat ruxsat beradi. Bu mas’uliyatni o‘z zimmasiga olgan marhumning qarindoshi yoki boshqa biror kishi mayyitga tegishli mol-mulk hisobidan uning qarzini to‘laydi. Qarz to‘liq to‘langach, mayyit zimmasidan qutuladi.

Agar qarzini to‘lashga yetarli mol-dunyo ortida qoldirmagan yoki tirikligida qarzni to‘laydigan biror kafil tayinlamagan mayyitning qarzini to‘lash borasida turli fikrlar bildirilgan.

«Bada’i’us-sanoyi’» kitobida: «Abu Hanifaning (Alloh unga rahmat qilsin) fikricha, ortida mol-dunyo qoldirmagan mayyitning qarzini to‘lashga kafil bo‘lish to‘g‘ri emas. Abu Yusuf va Muhammadning (Alloh ikkovlariga rahmat qilsin) fikricha esa, bunday kafillik to‘g‘ri hisoblanadi», – deb bayon qilingan. «Zadul-fuqaho» kitobida «Abu Hanifaning (Alloh unga rahmat qilsin) so‘zi to‘g‘ri», deyilgan, «Muhit as-Saraxsiy» kitobida esa «Mayyit qancha mol qoldirgan bo‘lsa, shunga kafil bo‘lishi mumkin», – deb tushuntirilgan («Fatawa Hindiyya», 3/1288).

Shu sababli, mayyitning qarzini to‘lab berishga ortida moli qolmagan bo‘lsa, bu masalada Abu Hanifaning (Alloh unga rahmat qilsin) so‘zi asos qilib olinadi. Ya’ni, mayyitning qarzini kafil bo‘lgan odam o‘z (kafilning) hisobidan to‘laydi. To‘lamasa, uni to‘lashga majbur qilinmaydi.

Biroq har bir aql egasi Allohga qaytadigan, huzuriga boradigan kun haqida oldindan o‘ylab, imon jihatidan tayyor bo‘lishi kerak. Alloh Taolo: «Allohga qaytadigan kundan qo‘rqinglar», – deb ogohlantirgan («Baqara» surasi, 281-oyat).

Hasan AMANKUL,

«Munara» gazetasi, №6, 2020 yil