VALYUTA AYIRBOSHLASH BILAN SHUG‘ULLANISH MUMKINMI?

Valyuta (pul) ayirboshlash shariatda «saraf» deb ataladi. Ya’ni bir xil yoki turli xil pulni boshqa pulga sotish degani. Bitimdan oldin ikki tomon pulni qo‘lma-qo‘l bir-biriga topshirishi shart. Qo‘lma-qo‘l topshirilgan qismidagi saraf (pul savdosi) to‘g‘ri hisoblanadi («Fath babu-l-g‘inoya», 2/729).

Ilgari asosan oltin (dinar) va kumush (dirham) o‘rtasida ayirboshlash bo‘lgan, hozir esa turli davlatlarning valyutalari o‘rtasida ayirboshlash keng tarqalgan.

Payg‘ambarimiz (unga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin): «Oltinni oltinga, kumushni kumushga, bug‘doyni bug‘doyga, arpani arpa, xurmoni xurmo, tuzni tuzga teng, bir xil va qo‘lma-qo‘l (ayirboshlanglar). Agar turlari har xil bo‘lsa, qo‘lma-qo‘l sharti bilan xohlagancha sotaveringlar», – degan (Muslim).

Demak, bir xil pulni, masalan, so‘mni so‘mga yoki dollarni dollarga ayirboshlashda ortiqcha olish mumkin emas va ayirboshlash bitimi bir joyda qo‘lma-qo‘l amalga oshirilishi shart. Odatda bunday ayirboshlash pulni mayda yoki yirik qilish uchun qilinadi.

Abu Minhal (Alloh undan rozi bo‘lsin) rivoyat qiladi: «Bara ibn Ozibdan saraf (pul ayirboshlash) haqida so‘radim. «Zayd ibn Arqamdan so‘ra, u yaxshiroq biladi», – dedi. Zayddan so‘raganimda: «Baradan so‘ra, u yaxshiroq biladi», – dedi. So‘ng ikkalasi: «Allohning elchisi (unga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin) kumushni oltinga qarzga sotishni man qildi», – dedi. Lekin qo‘lma-qo‘l bo‘lsa, hech narsa emas. Ammo qarz bo‘lsa, to‘g‘ri emas», – deyiladi (Buxoriy, Muslim). Hadis mazmuniga ko‘ra, ikki xil valyutani ayirboshlashda qo‘lma-qo‘l bo‘lishi shart, shuningdek, bu yerda qarzdan qat’iyan voz kechish kerak. Bunga amal qilinmasa, riba (foiz)ga kiradi.

Molik ibn Avs (Alloh undan rozi bo‘lsin) rivoyat qiladi: «Men yuz dinorni saraf qilmoqchi bo‘ldim. Talha ibn Ubaydulloh meni yoniga chaqirdi, kelishdik, u menga pulimni ayirboshlab beradigan bo‘ldi. Oltinni olib, qo‘lida aylantirib: «Xaznachim o‘rmondan kelsin», – dedi. Buni eshitib turgan Umar: «Allohga qasam, undan (pulni to‘liq) olmasdan turib, ketma (yonidan chiqma). Allohning elchisi (unga Allohning salovoti va salomi bo‘lsin): «Oltinni oltinga (ayirboshlash) – riba. Lekin, «mana, mana» bo‘lsa, unda boshqa», – dedi (Buxoriy).

Demak, avval kelishib, qo‘lma-qo‘l olmasdan yoki biri olib, ikkinchisi olmasdan turib ajralib ketsa, kelishuv bekor bo‘ladi. Chunki har ikki holatda ham qo‘lma-qo‘l olish sharti bajarilmayapti. Bu ayirboshlash riba (foiz)ga o‘xshab qoladi. Eng muhimi, ajralmasa bo‘ldi, vaqt o‘tishi hisobga olinmaydi. Birga uxlab qolsa ham, birga yursa ham bo‘ladi. Lekin ajralib ketilsa, savdo (bitim) buziladi. «Mana» deb biri oltinni berishi kerak, ikkinchisi ham o‘sha majlisda (joyda) ajralmasdan oldin «mana» deb, kumushni qo‘liga qaytarishi kerak.

Bu hukm kelajakdagi noxush holatlarning oldini olish uchun shariatga kiritilgan. Aks holda, ba’zi firibgarlarga yo‘l ochilishi mumkin. Masalan, bir tomon pulni olib, «hozir yoki ertaga olib kelib beraman» deydi-da, olgan pulini darhol «aylantira» boshlaydi. Yoki ikkinchi tomon pulini berishni kechiktirishi mumkin. Natijada janjal chiqadi. Tomonlardan biri pulini o‘z vaqtida ololmay, zarar ko‘radi. Ikkinchi tomon esa puldan foyda ko‘radi. Zarar ko‘rgan tomon haqini so‘ray boshlaydi. Haqini olsa – riba, olmasa – ichida qiynaladi.

Hasan AMONQUL,

«Munara» gazetasi, №5, 2023 yil