Zuhr-i oxir namozi nima? Bu namozni o‘qish kerakmi?

Zuhr-i oxir so‘nggi peshin namozi degan ma’noni anglatadi. Ba’zi islom olimlari, bir joyda bir nechta masjiddagi juma namozidan faqat birinchisi to‘g‘ri bo‘lmasligi ehtimoliga asoslanib, ehtiyot uchun o‘sha kunning peshin namozini ham o‘qishni tavsiya qilganlar. Zuhr-i oxir deb ataladigan bu namoz juma namoziga kirmaydi. Payg‘ambarimiz (s.a.s.) va ilk davrlardan rivoyatlarda bu nom bilan o‘qilgan namoz yo‘q.

Zuhr-i oxir, islom diyorlarining kengayishi va shahar aholisi ko‘payishi natijasida, Payg‘ambarimiz (s.a.s.) davridagi kabi bir shaharda faqat bitta masjiddagina juma namozini o‘qish imkoni bo‘lmagani, bir nechta masjiddagi juma namozining zarurati tug‘ilgani sababli muhokama qilingan namozdir. Sababi shuki, bir nechta masjiddagi juma namozidan faqat birinchisi to‘g‘ri bo‘lishi, qolganlarining esa to‘g‘ri bo‘lmasligi ehtimoli bor, degan taxmin mavjud. Ana shu shubhali holatdan qutulish uchun, juma vaqti ichida ehtiyot uchun, zuhr-i oxir – ya’ni “vaqtiga yetib, ado etilmagan so‘nggi peshin namozi” niyatida to‘rt rakatli namoz o‘qish ba’zi olimlar tomonidan ma’qul deb topilgan. (Ibn Abidin, Raddul-muhtar, 2/145-147; Qarofiy, az-Zahira, 2/354-355; Ibn Qudama, al-Mug‘ni, 2/248; Shirbiniy, Mug‘nil-muhtoj, 1/544-545)

Juma namozining faqat bitta masjiddagina o‘qilishi jumaning ma’nosiga mos bo‘lsa-da, aholisi ko‘p shaharlarda buni amalga oshirish imkonsizdir. Hanifiy mazhabida fatvo asosida qabul qilingan qarorga ko‘ra, hech qanday cheklovsiz bir shaharda bir nechta masjiddagi juma namozi o‘qilishi mumkin. (Ibn Abidin, Raddul-muhtar, 2/145-146) Imom Shofeiy ham Bag‘dodga borganida juma namozining bir nechta joyda o‘qilayotganini ko‘rib, bunga qarshi chiqmagan. (Nawaviy, al-Majmu‘, 4/585; Shirbiniy, Mug‘nil-muhtoj, 1/544) Shunday ekan, har bir masjiddagi juma namozi alohida to‘g‘ri bo‘lishi, bu borada farq qilinmasligi asos qilib olingan va juma namozi o‘qiganlar uchun alohida zuhr-i oxir (so‘nggi peshin namozi) o‘qish shart emas.

Manba: T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı, Din İşleri Yüksek Kurulu